Τα μελίσσια του Ευήνου

Για την παραγωγή καλού μελιού απαιτείται ένας συνδυασμός γνώσης, εμπειρίας και φροντίδας από την πλευρά του μελισσοκόμου αλλά και πλούσια χλωρίδα από την μεριά της φύσης. Στην περίπτωση του Σπύρου Σφήκα ο συνδυασμός αυτός επιτυγχάνεται, παράγοντας ένα ντόπιο και υψηλής ποιότητας μέλι.

Τον Σπύρο Σφήκα τον γνωρίσαμε “πέφτοντας” πάνω στο blog μελισσοκομίας που διατηρεί. Έχοντας την περιέργεια να μάθουμε, εκ των έσω, την διαδικασία της μελισσοκομίας, επικοινωνήσαμε μαζί του και ένα Κυριακάτικο πρωινό ανηφορίσαμε μαζί του προς το Χάνι Μπανιά και συγκεκριμένα τον οικισμό Σφηκέικα, όπου τα τελευταία 13 χρόνια παράγει μέλι εξαιρετικής ποιότητας.

Μπορεί, όπως ο ίδιος παραδέχεται, να μιλάει ώρες για τις μέλισσες, αλλά το πρώτο που φροντίσαμε να μάθουμε, εκμεταλλευόμενοι το 15λεπτο της μέχρι εκεί διαδρομής, ήταν το πως κόλλησε το “μικρόβιο”.

“Από τις αρχές του 20ου αιώνα” μου είπε, “ο προπάππους μου είχε μελίσσια στις πεζούλες κάτω από σπίτι του, με τον παραδοσιακό τρόπο, τα κουβέλια. Τα κουβέλια ήταν κορμοί δέντρων κομμένοι σκάρτο από μέτρο σε ύψος, κούφιοι από μέσα. Τους σκάλιζαν με ένα ειδικό εργαλείο για να ανοίξουν τη διάμετρο, βάζοντας και ένα ξύλινο σταυρό μέσα ώστε να στηριχθεί η κατασκευή. Το μελισοσμήνος αναλάμβανε τα υπόλοιπα, ενώ ο μελισσοκόμος δεν επενέβαινε σχεδόν καθόλου. Μόνο πήγαινε και έπαιρνε το μέλι. Την παράδοση κράτησε και ο παππούς μου, μέχρι το 1980, οπότε και εμφανίστηκε και στην Ελλάδα μια αρρώστια, η βαρόα, που αποδεκάτισε την πλειοψηφία των πληθυσμών μελισσών. Μαζί και τα δικιά μας. Για τα επόμενα 16 χρόνια, μέχρι το 1996, το μελισσομάντρι- όπως αποκαλούμε το σημείο που έχουμε τις κυψέλες- φιλοξενούσε, αντί για μέλισσες, κηπευτικά. Τότε όμως, ο πατέρας μου μαζί με τον θείο μου, αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξαναδούν μελίσσια να πετούν και έβαλαν πέντε κυψέλες νέου τύπου, με πλαίσια, τις λεγόμενες και ευρωπαϊκές. Ωστόσο, την ίδια κιόλας χρονιά, τα μελίσσια αρρώστησαν και χρειάστηκαν φροντίδα. Την φροντίδα αυτή ανέλαβα εγώ. Αυτό ήταν. Μόλις τις είδα που αναστήθηκαν και άρχισαν την εργασία “κόλλησα”. Το ένα έφερε το άλλο και τα τελευταία δεκατρία χρόνια η μελισσοκομία είναι το πάθος μου..”

Η κοινωνία των μελισσών

Η ώρα όμως είχε περάσει και φτάσαμε στο μελισσομάντρι. Κοιτώντας αφ ‘ υψηλού τον Εύηνο, ατενίζοντας το καταπράσινο λιβάδι μπροστά μας και μακρύτερα τα βουνά της Ναυπακτίας κατάλαβα ότι οι εν λόγω μέλισσες έχουν λαμπρό πεδίο εξερεύνησης. Ένας παρθένος ακόμη τόπος με ελάχιστα σπίτια και ακόμη λιγότερες καλλιέργειες, ιδανικός για το πετάρισμα από άνθος σε άνθος. Λυγαριές, γαλαζούλες, παλιούρι, θυμάρι, αγριοτρίφυλλο, κουτσοπιές, αγραπιδιές, ρείκι φιλίκι μερικά μόνο τα φυτά που θα βρουν εδώ τα μελίσσια παράγοντας ένα εξαιριτικής ποιότητας ανθόμελο.

Έχοντας αυτό το πεδίο προς εκμετάλλευση, ο Σπύρος έχει επιλέξει να μην μετακινεί τα μελίσσια και καλά κάνει. “Μέχρι και πέντε χιλιόμετρα μπορούν να απομακρυνθούν από τις κυψέλες” μου είπε ο Σπύρος, όσο μου έδινε την ειδική λευκή ολόσωμη φόρμα και το καπέλο με το δίχτυ για να τον συνοδεύσω στα... ενδότερα.
Περισσότερο για λόγους ψυχολογίας ο εξοπλισμός, καθώς την συγκεκριμένη περίοδο οι μέλισσες είναι αρκετά ήρεμες σε σχέση με την άνοιξη, που η μεγάλη ανθοφορία τις κρατά σε εγρήγορση. Ποτέ δεν ξέρεις όμως και τους “ηρωισμούς” μερικών “μελισσοκόμων” ο Σπύρος τους αφορίζει.

Ανοίγει μια κυψέλη και αρχίζει να μας μυεί στην τέλεια ταξινομημένη κοινωνία των μελισσών.
Σε κάθε οικογένεια υπάρχει μια βασίλισσα, που έχει σαν μοναδική αποστολή να εξασφαλίζει τον πολλαπλασιασμό της οικογένειας. Η οικογένεια έχει ακόμη μερικούς αρσενικούς, τους κηφήνες, που προορίζονται να γονιμοποιήσουν τη βασίλισσα. Πάντως το τίμημα της επιτυχίας του κηφήνα να γονιμοποιήσει τη βασίλισσα είναι ο θάνατος, γιατί στο ζευγάρωμα αποσπώνται τα γεννητικά του όργανα και πέφτει νεκρός από τον ακρωτηριασμό.
Η βασίλισσα γονιμοποιείται μόνο μια φορά κάθε χρόνο, στην αρχή της άνοιξης. Τότε εγκαταλείπει τη φωλιά και πετά στον αέρα συνοδευόμενη από μερικές δεκάδες κηφήνες. Η “γαμήλια τελετή” και το ζευγάρωμα γίνεται πάντα στον αέρα.

Τέλος κάθε οικογένεια αποτελείται από μερικές χιλιάδες θηλυκές μέλισσες, που είναι στείρες και λέγονται εργάτριες. Αποτελούν το βασικό πληθυσμό και έχουν πολλές και σύνθετες αποστολές, αρχίζοντας από τη δημιουργία αποθεμάτων τροφών, μέχρι τη φύλαξη της κυψέλης και την περιποίηση των μικρών.
Οι εργάτριες και οι βασίλισσες προέρχονται από γονιμοποιημένα αυγά. Αντίθετα, οι κηφήνες προέρχονται από αυγά μη γονιμοποιημένα. Έτσι, από το ίδιο αυγό είναι δυνατό να δημιουργηθεί βασίλισσα ή εργάτρια.

Η διαφοροποίηση είναι αποτέλεσμα μιας ειδικής διατροφής που λαμβάνουν οι βασίλισσες από τη στιγμή που θα βγουν από το αυγό μέχρι που να μεταμορφωθούν σε τέλειο έντομο. Τρέφονται αποκλειστικά και μόνο από το λεγόμενο βασιλικό πολτό.

Η επικοινωνία

Tο μελίσσι είναι μια κοινωνία που στηρίζεται πολύ στη συνεργασία και την επικοινωνία. Oι μέλισσες επικοινωνούν – μιλάνε μεταξύ τους, μυρίζοντας τις φερομόνες που εκκρίνουν ή “χορεύοντας”.
Μέχρι σήμερα έχει λυθεί το μυστήριο του προσανατολισμού και της ειδοποίησης ότι κάπου υπάρχει γύρη ή νέκταρ. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και τι είδος και σε ποια ποσότητα. Έτσι αν κάποια μέλισσα βρει νέκταρ, δεν θα ειδοποιήσει ολόκληρο το μελίσσι, αλλά όσες είναι αρκετές, για να μαζέψουν το νέκταρ. Όσον αφορά την επικοινωνία μεταξύ τους, υπάρχει ένα ολόκληρο σύστημα κινήσεων, ένα είδος “χορού”, που εκτελεί η πρώτη μέλισσα που βρήκε την πηγή της τροφής. Οι υπόλοιπες εργάτριες παρακολουθούν το χορό, τον ερμηνεύουν και πετούν κατευθείαν, χωρίς να χάσουν το δρόμο τους.

Όσο γλυκό είναι τόσο πικρά βγαίνει

Άκρως ενδιαφέρουσα η κοινωνική δομή του μελισσιού, συναρπαστική και η μελισσουργία, ωστόσο δεν είναι όλα ρόδινα. Όπως μας είπε ο Σπύρος, “το μέλι όσο γλυκό είναι τόσο πικρά βγαίνει”. Τα μελίσσια είναι ευάλωτα και θέλουν συνεχή φροντίδα και παρακολούθηση, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που αστάθμητοι παράγοντες σε κάνουν να τρέχεις και να μη φτάνεις...
Ασπίδα σε όλα αυτά η τεχνογνωσία, η εμπειρία αλλά και η αγάπη του μελισσουργού. Σημαντικό κεφάλαιο και η θεωρητική κατάρτιση. Μια βιβλιοθήκη γεμάτη μελισσοκομικά βιβλία, συνεχής ενημέρωση από το διαδίκτυο αλλά και από εξειδικευμένα περιοδικά είναι τα όπλα του Σπύρου στην διαρκή εξέλιξη της μελισσοκομικής τέχνης.

Παράλληλα, με την δημιουργία του blog, έχει γνωρίσει μελισσοκόμους απ’ όλη την Ελλάδα, με τους οποίους ανταλλάσσει απόψεις και ιδέες.

Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα που απασχολεί τον Σπύρο είναι η αλλαγή των διατροφικών συνηθειών: “Ο Έλληνας καταναλωτής δεν έχει αγαπήσει το μέλι όσο θα’ πρεπε και ιδιαίτερα το Ελληνικό μέλι, ένα απ’ τα καλύτερα καθώς βασίζεται στην άγρια χλωρίδα και όχι σε μονοκαλλιέργιες. Η Ελληνική φύση που κλιμακώνεται μήνα με μήνα είναι υπεύθυνη για τα εξαιρετικά αρωματικά μέλια.<